Dziecięca trauma

Autor: Joanna Murawska

Czym jest trauma u dzieci?

Stresujące i trudne wydarzenia zdarzają się w życiu każdego człowieka – zarówno dorosłego, jak i
dziecka. Dla dziecka traumą może być coś, co wywołuje u niego silny strach i zaburza poczucie
bezpieczeństwa. Takie przeżycia mogą wpłynąć na jego rozwój emocjonalny, sposób myślenia i
zachowanie. Po traumatycznym wydarzeniu dziecko może odczuwać skutki zarówno fizyczne, jak i psychiczne – takie jak lęk, złość, trudności z koncentracją, agresja czy smutek. Zależy to od tego, jak silne było
wydarzenie i jak dziecko sobie z nim radzi.

Co może powodować traumę u dzieci?

Trauma może wynikać z dwóch typów zdarzeń:

Jednorazowe wydarzenia, które dzieją się nagle – np. wypadek samochodowy, śmierć
kogoś bliskiego.
Długotrwałe sytuacje, które dziecko przeżywa przez dłuższy czas – np. przemoc w domu
lub w szkole.

Dziecko może być ofiarą, sprawcą lub świadkiem traumatycznych wydarzeń. Czasem wystarczy samo bycie obecnym przy trudnej sytuacji, by została ona zapamiętana jako trauma.

Objawy traumy u dzieci

Niektóre objawy świadczące o tym, że dziecko przeżywa traumę:

Częste wspominanie lub odtwarzanie traumy w zabawie, snach czy myślach.
Unikanie rozmów i wspomnień związanych z traumą.
Zmniejszone zainteresowanie światem, brak emocji, obojętność.
Ciągłe napięcie, trudności ze snem, złością, koncentracją, zaburzenia somatyczne (np. częsty
ból brzucha czy głowy).

Krzywdzenie dzieci

Dziecko, które nie otrzymuje w domu miłości, uwagi i opieki, może zostać poważnie skrzywdzone. W rodzinach, gdzie rodzice nie zaspokajają potrzeb dziecka, może dojść do różnych form przemocy:

Zaniedbanie – brak troski o podstawowe potrzeby dziecka: jedzenie, bezpieczeństwo,
miłość.
Przemoc emocjonalna – wyzywanie, poniżanie, straszenie. Rodzice mylnie uznają to za
metodę wychowawczą.
Przemoc fizyczna – bicie, klapsy, szarpanie. Często stosowana jako kara lub sposób
wymuszenia posłuszeństwa.
Przemoc seksualna – wykorzystywanie dziecka przez dorosłego dla własnej przyjemności
seksualnej. Dziecko nie rozumie, co się dzieje, ale czuje lęk i wstyd. Najczęściej sprawcą
jest ktoś bliski – np. ojciec.

Wszystkie te formy przemocy mogą poważnie zaszkodzić dziecku – wpłynąć na jego psychikę, sposób postrzegania siebie i świata oraz relacje z innymi ludźmi.

Nagłe traumatyczne wydarzenia – co może przeżyć dziecko?

Niektóre trudne sytuacje zdarzają się nagle i są bardzo silne – mogą to być:

wypadki samochodowe,
pożary, powodzie, trzęsienia ziemi,
wojna, przemoc zbrojna.

Dziecko, które przeżywa takie wydarzenie, może czuć ogromny strach, szok i zagubienie. Czasem nie ma przy sobie dorosłego, który by je pocieszył i pomógł zrozumieć, co się dzieje – i to samotne przeżywanie strachu bywa najtrudniejsze.
Dzieci często nie rozumieją takich sytuacji, bo są dla nich nowe, niezrozumiałe i przerażające. Nie mają jeszcze wystarczającej wiedzy ani doświadczenia, by sobie z nimi poradzić.

Przemoc rówieśnicza – czym jest bullying?

Bullying to długotrwałe i celowe znęcanie się jednej osoby lub grupy nad inną. Najczęściej występuje w szkołach lub grupach rówieśniczych. Obejmuje:

Przemoc fizyczną: bicie, popychanie, zabieranie rzeczy, zmuszanie do wstydliwych
zachowań,
Przemoc słowną: przezywanie, grożenie, wyśmiewanie,
Przemoc relacyjną: wykluczanie z grupy, rozpuszczanie plotek, ignorowanie,
Cyberprzemoc: publikowanie w internecie obraźliwych treści, zdjęć, filmów.

Cechą charakterystyczną bullyingu jest to, że ofiara często nie może się bronić, a sprawca czuje się bezkarny.

Skutki bullyingu u dzieci i młodzieży

Dziecko, które doświadcza przemocy ze strony rówieśników, może:

bać się chodzić do szkoły,
mieć słabsze wyniki w nauce,
czuć się gorsze i samotne,
przeżywać lęk, depresję, mieć problemy emocjonalne,
mieć trudności ze snem, moczyć się,
wykazywać agresję lub zachowania przestępcze,
podejmować próby samobójcze.

Jak dzieci radzą sobie z traumą?

Dzieci różnie reagują na traumatyczne wydarzenia. To, jak sobie radzą, zależy m.in. od:

wieku i poziomu rozwoju,
siły psychicznej i odporności,
doświadczenia w radzeniu sobie z trudnościami,
wsparcia ze strony dorosłych.

Niektóre dzieci reagują bardzo silnie – np. płaczą, krzyczą, zamykają się w sobie lub są agresywne. Inne „zamierają” i nie wiedzą, jak się zachować. U niektórych dzieci objawy pojawiają się później i trwają długo.

Długotrwała trauma – poważne skutki dla rozwoju

Dziecko, które przez dłuższy czas doświadcza przemocy lub zaniedbania:

traci wiarę w siebie,
ma zaniżoną samoocenę,
może wycofywać się z kontaktów z innymi,
ma trudności z nauką i relacjami społecznymi,
może tworzyć zafałszowany obraz świata – postrzega go jako groźny i nieprzyjazny.

Dziecko stosuje różne mechanizmy obronne – np. wypiera trudne wspomnienia lub odcina się od emocji. To może mu chwilowo pomóc przetrwać, ale utrudnia rozwój emocjonalny i społeczny.

Jak dzieci reagują na traumę – co na to wpływa?

1. Reakcje dorosłych
• Gdy dorośli dobrze radzą sobie z trudną sytuacją, dziecko ma większe szanse, że nie rozwinie poważnych problemów emocjonalnych.
• Gdy dorośli są zagubieni, niespokojni lub sami nie radzą sobie z traumą, dziecko może silniej ją przeżywać i mieć objawy zespołu stresu pourazowego (PTSD).
2. Wiek i rozwój dziecka
• Małe dzieci są bardzo zależne od opieki dorosłych. Jeśli mają kogoś, kto daje im poczucie bezpieczeństwa, łatwiej im wrócić do równowagi.
• Dzieci często nie rozumieją, co się stało, i przez to mogą przeżywać wszystko mocniej i bardziej dramatycznie.
3. Umiejętności radzenia sobie
• Dzieci, które wcześniej nauczyły się, jak radzić sobie z trudnymi emocjami, lepiej znoszą traumatyczne wydarzenia.
• Ważne są umiejętności, takie jak kontrolowanie emocji, nadzieja, wiara w siebie i wsparcie ze strony otoczenia.

Co pomaga dziecku po traumie?

• Szybciej można wrócić do normalności po jednym trudnym zdarzeniu niż po długim czasie stresu.
• Ważne jest poczucie bezpieczeństwa, uspokojenie dziecka i – jeśli trzeba – terapia psychologiczna.
• Celem terapii jest pomoc w zrozumieniu tego, co się wydarzyło, i nauczenie się, jak żyć dalej bez ciągłego strachu

Długofalowe skutki traumy

1. Zmiany w mózgu
• Stres w bardzo wczesnym dzieciństwie, szczególnie jeśli jest długotrwały, może wpłynąć na rozwój mózgu.
• Przykład: wcześniaki poddawane bolesnym zabiegom medycznym mogą mieć później trudności z koncentracją i pamięcią.
• Długotrwały stres może powodować zmiany w strukturze mózgu, np. gorsze połączenia między półkulami mózgu.
• Brak bliskiej relacji z opiekunem może osłabiać rozwój mózgu i zdolność do nauki.
2. Problemy psychiczne
• Dzieci, które były narażone na przemoc, mogą mieć zaniżone poczucie własnej wartości i trudności w relacjach z innymi.
• Często pojawia się nieufność, lęk, nadmierna czujność, a nawet agresja.
• Traumatyczne doświadczenia mogą prowadzić do problemów psychicznych takich jak depresja, lęki, uzależnienia, czy problemy z tożsamością.
• Dzieci, które były ofiarami przemocy, mogą mieć trudności z wyrażaniem emocji, relacjami z innymi ludźmi i tworzeniem zdrowych związków.
3. Trudności w dorosłym życiu
• Trauma z dzieciństwa wpływa na dorosłe relacje. Osoby po takich przejściach mogą mieć problemy z zaufaniem, bliskością i ustalaniem granic w związku.
• Często mają tendencję do szukania silnych opiekunów, idealizowania partnerów, lub stawiania się w roli ofiary.
• Jeśli jako dzieci nie otrzymali odpowiedniego wsparcia, mogą mieć trudności z byciem rodzicami – z wyrażaniem emocji, podejmowaniem decyzji, czy odpowiedzialnością za dzieci.

Jak pomóc dziecku po traumie?

• Okazuj dziecku ciepło, wsparcie i cierpliwość.
• Nie bagatelizuj jego emocji – nawet jeśli nie rozumiesz, co czuje.
• Szukaj pomocy psychologa lub terapeuty.
• Nie pozwalaj, by dziecko było krzywdzone – reaguj!

Podsumowanie

Dziecko potrzebuje miłości, bezpieczeństwa i szacunku. Jeśli tego nie dostaje, może cierpieć przez wiele lat. Ale z pomocą dorosłych – może odzyskać równowagę i poczucie własnej wartości.